Safranbolu Rehberi

Safranbolu Evleri

Safranbolu’yu ülkemizde ve dünyada ön plana çıkaran en önemli unsur geleneksel Türk mimarisi tarzındaki Safranbolu evleridir. Bu evler bir yandan kentsel konumlarıyla diÄŸer yandan mimarileriyle dikkate deÄŸerdirler. BaÅŸka bir anlatımla Safranbolu Evleri yüzlerce yıllık bir süreçte oluÅŸan Türk kent külürünün günümüzde yaÅŸamaya devam eden en önemli yapı taÅŸlarıdır. Bu nedenle Safranbolu evleri hakkında yeterli bilgi sahibi olabilmek için, yörenin ikliminden baÅŸlayarak kültürü, aile yapısı, ekonomisi ve gelenekleri hakkında bilgi edinmek gerekir. 
ilçe merkezinde 18 ve 19.yy. ile 20.yy. baÅŸlarında yapılmış yaklaşık 2000 geleneksel Türk evi bulunmaktadır. Bu eserlerin 800 kadarı yasal koruma altındadır. Evler Safranbolu’nun iki ayrı kesiminde gruplanmış durumdadır. Birincisi ” Åžehir” diye bilinen ve kışlıkl olarak kullanılan kesim, ikincisi “BaÄŸlar” diye bilinen ve yazlık olarak kullanılan kesim. Åžehir, yönetim merkezinin bulunduÄŸu Kale, alışveriÅŸ merkezinin bulunduÄŸu Çarşı , evlerin bulunduÄŸu Akçasu, GÃœmüş , Musalla, Kalealtı ve Tabakhane semtlerinden oluÅŸmaktadır. Bu kesim, iklimin olumsuz etkilerine karşı korunmuÅŸ , alçak rakımlı iki vadinin iç indedir. Burada evler birbirine yakın, sokaklar dardır. BaÄŸlar birkaç yüz metre daha yüksekte, hava akımlarına açık ve daha geniÅŸ araziler üzerindedir. Hemen hemen herkesin bir kışlık bir de yazlık evi vardır. Yöre halkı kışın ÅŸehirdeki evinde yaÅŸar ve yazın havaların ısınmasıyla BaÄŸlardaki yazlık evine göçer. Ancak ” Çarşı”da üretim ve ticaret hayatı yazın da aynen sürer. 
Safranbolu’da ÅŸehrin oluÅŸumunda hem fonksiyonellik ön planda tutulmuÅŸ , hem de estetik kaygılar hi ç bir ÅŸekilde terk edilmemiÅŸtir. Fonksiyonellik yönünden konutlarla-kamu binalarının, pazarlarla çarşıların yerleÅŸim düzeni, yol-sokak-meydan yapısı örnek gösterilebilir. Tüm evler kendilerine göre daha merkezi konumdaki kamu binalarına, dini yapılara ve anıt eserlere dönüktür. Hangi evden bakılırsa bakılsın manzara kapanmaz. Evlerin yakın plan cepheleri kör, uzak plan cepheleri açık ve birbirlerini izleyecek konumdadır. Ticaret bölgesi ÅŸehrin merkezinde, pazarlar bu bölgenin hemen çevresinde, çevreyi kirletici etkisi olan demircilik, bakırcılık ve dericilik gibi üretim alanları ise daha alt ve kenar kısımlardadır. Ayrı ayrı kurulan tahıl pazarı, sebze pazarı, hayvan pazarı ve odun pazarında malını paraya çeviren yöre halkı bu pazarların çok yakınında bulunan ve tamamen lonca düzeni ile örgütlenen Yemeniciler, Semerciler, Saraçlar, Manifaturacılar, Demirciler ve Bakırcılar Çarşılarından alış veriÅŸlerini yapıp ihtiyaçlarını karşılarlar. 
Şehrin ortasında bulunan meydana yönelik yollar ve sokaklar tamamen taşkaplıdır. Anıt eserlerin avluları ve meydanlar da taş kaplıdır. Mevcut taş kaplama tarzı rutubeti en aza indiren, sel sularına karşı dayanıklı ve ağaç köklerinin yeterli su almasına uygun yapıdadır. Evlerin yerleştirilmesinde iklim gerekleri kadar evin oluşturacağı görünüm ve göreceği manzara da dikkate alınmıştır. 
Bir ev penceresinden, avlu dış kapısından ya da iki evin arasından görülecek manzara kesinlikle bir bütündür, ilk bakışta gözden kaçabilecek olan bu titizlik sehrin ve yapıların tümüne egemendir. Åžehrin genel yapısından Safranbolu evlerine doÄŸru gidildikçe bu evlerin büyük bir kültür birikiminin, maddi zenginliÄŸin ve yüksek düzeyde ustalığının ürünü olduÄŸu görülmektedir. Sayın Çelik Gülersoy’ un ifade ettiÄŸi gibi Safranbolu’da hiç bir ev derme çatma kulübe tarzında deÄŸildir. Tüm evler bahçe içinde, çoÄŸunlukla üç katlı, 6-8 odalı , geniÅŸ hacimli insan ihtiyaçlarına uygun olarak tasarlanmış ve estetikle biçimlendirilmiÅŸ büyük konaklardır. Safranbolu evinin boyutu ve biçimini belirleyen üç temel unsurdan söz edilebilir: Ç ok nüfuslu büyük aile yapısı, yağış lı iklim, kültürel ve maddi zenginlik. 
Bir ailede karı kocanın normal olarak iki ya da üç çocuğu vardır. Erkek evlat evlendirilince ona ayrı bir ev açılmaz, gelin aynı eve getirilir. Amcalar, yengeler, halalar ve torunların da dahil olduğu aile hep birlikte bir evde yaşarlar. Evin kadınına işlerde yardım etmek amacıyla evlerin çoğunda evlatlık kız bulunur. Daha çok muhtaç durumdaki köylü ailelerinden ve küçük yaşta alınan evlatlık tamamen aileden biri gibi muamele görür. Evlatlık evin kızı gibi evlendirilir ve ardından yeni bir evlatlık bulunur. Erkek evlatların evden ayrılması [ daha çok ekonomik yönden yeterli ve güçlü hale gelmeleriyle mümkün olur.
|Kalabalık aile yapısının yanında evlerde harem-selamlık ayrımı vardır. Ailelerin sahip olduğu hayvanlar evin zemin katındaki ahırlarda [barındırılırlar. Yağişlı iklim nedeniyle kapalı alan ihtiyacı da fazladır, insan ve hayvan yiyecekleri, yakacak odunlar hepsi evin uygun bölümlerinde muhafaza edilirler, işte tüm bunların sonucu olarak Safranbolu evi büyük hacimlidir.
Yağışlı iklimin evler üzerinde bir baÅŸka etkisi de çatılardadır. Yağışların fazlalığı çatıların uzun saçaklı ve mükemmel yapılmalarını zorunlu kılmaktadır. Bunun sonucu olarak Safranbolu evleri için “beÅŸ cepheli mimari eser” ifadesi kullanılmaktadır.
Safranbolu evlerinin ” ç evreye saygılı” olarak tasarlandığı günümüz mimarlarınca sıklıkla vurgulanır. DoÄŸa-insan-ev; sokak-ev, sokak- çarşı iliÅŸkileri son derece düzenli ve dengelidir. Çevreye olduÄŸu kadar komÅŸuya da saygı egemendir. Hiç bir ev diÄŸerinin görüşünü engellemez. Kısacası Safranbolu’da “görünüm hakça paylaşılmıştır”. Akla ve insana dönük olarak fonksiyonel bir biçimde tasarlanan evlerin yapiminda taÅŸ, kerpiç, ahÅŸap ve alaturka kiremit kullanılmıştır. Evin oturtulduÄŸu arsa ne ÅŸekilde olursa olsun üst katlarda uygun geometri mutlaka saÄŸlanmıştır. Bahçeler sokaktan taÅŸ duvarlarla ayrılmıştır. Çift kanatlı büyükçe kapılarla bahçeye, bazen de doÄŸrudan eve girilir, ihtiÅŸamı daha kapıda görmek mümkündür. 
Sokaktan içeriye çift kanatlı büyük bir kapı ile girilir. Kapıların yalın ama evde oturana güven veren bir görünümü vardır. Tek kanadı açıldığında insan ve binek hayvanı geçer. Düğün gibi törenlerde ve yüklü hayvan gireceÄŸi zaman iki kanadi da açılır. Kanatlar, yanı yana getirilmiÅŸ düşey tahtaların arkadan üç yatay kuÅŸakla tutturulmasıyla yapılmıştır. Tahtalar bu kuÅŸaklara kalpaklı çivi denilen bombeli iri baÅŸlı çivilerle dışardan çakılmıştır. Bu çiviler aynı zamanda bir bezeme aracı olarak da kullanılmışlardır.Ä°ki kanat arasında bini bulunur. Biniler kara kapaklarda olduÄŸu gibi klasik üslupta yontularak bezenmiÅŸtir. Kapının dış yüzünde yabancıları n kapıyı çalması için bir tokmak (ÅŸakÅŸak) vardır. Tokmak, bir çivi başına vurularak ses çıkartılır. O zaman kapı kilidinin diline baÄŸlı bir ip orta kattan çekilir, dış ardaki kimse de kapı mandalını yukarıya kaldırarak kapıyı açar. Evin giriÅŸinde zemin katta “hayat” vardır. Bu bölüm eÄŸer taÅŸ kaplıysa “taÅŸlık” adını alır. Burada ışık almayı saÄŸlayan ve aynı zamanda odunların dizilerek hava akımıyla kurutulduÄŸu ahÅŸap kafesten “gliste mevcuttur. Zemin katlarda ayrıca ahırlar, büyük kazan ocakları ve ambarlar bulunur.Ãœst katlara ahÅŸap ustalığının üstün örneklerini sergileyen merdivenlerle çıkılır, ikinci kat diÄŸer katlara göre daha basıktır. Bu katta gerektiÄŸinde yatak odası olarak da kullanlabilen bir mutfak bulunur. Mutfak ile selamlık arasında yemek servisinde kullanılan silindirik bir ahÅŸap dönme dolap yer alır. Gündelik yaÅŸam orta katta geçer. SoÄŸuk kış günlerinde bu katın ısıtılması daha kolay olur. Üçüncü kat Safranbolu evinde mükemmelliÄŸe varılan nokta dır. Bu katta tavanlar daha yüksektir. Odalara sekiz kenarlı bir çokgenden oluÅŸan”sofa”nın (çardak) daha kısa olan dört çapraz kenarından açılan kapılardan girilir. Odaların giriÅŸ kapıları köşelerdedir ve giriÅŸ kapılarında oda ile doÄŸrudan teması kesen özel ahÅŸap paravana düzeni bulunur. Sofalar ve odaların tavanları ahÅŸap süslemelerle kaplıdır. Her odada sedir düzeni ve çoÄŸu zaman ocak vardır. Oda yan duvarlarında ahÅŸap dolaplar ve sergen yer alır. Odaların her biri bir çekirdek aileyi ya da bir aile yakınını barındırabilecek tüm unsurlara sahip, bağımsız birim olarak tasarlanmıştır. Bu doÄŸrultuda her odada ahÅŸap dolapların (yüklük) içerisinde bugünün duÅŸkabinlerini andıran gusülhaneler mevcuttur. Odalarda oturma düzeni dahi bir hiyerarÅŸiye baÄŸlanmıştır. Sedirin en uygun yeri ailenin en büyüğüne ya da misafire aittir. Oda giriÅŸinde bulunan paravanayı gören noktada ise odaya yapılacak servisi yöneten kiÅŸi oturur. 
Safranbolu evlerindeki çıkmalar, evin dış görünümünü tek düzelikten kurtardığı gibi, bu çıkmaların yanlarında yer alan pencereler sedirde oturanların sokağı baÅŸtan baÅŸa görmesine olanak saÄŸlar. Sofalarda, eyvanlarda ve odalarda zaman zaman kalemisi süslemelere rastlanır. Evlerin pencereleri çok özel biçimde tasarlanmış olup dar ve uzuncadır. AhÅŸap kanatlı pencerelerde ayrıca “musabak” denilen kafesler bulunur. Pencere sayıları oda büyüklüğüne göre deÄŸiÅŸmekle birlikte genellikle fazladır. Bu hem içten geniÅŸ bir görünüm saÄŸlar, hem dıştan evin görünümüne güzellik kazandırır. Bazı büyük odaların bir cephesinde dört, diÄŸer cephesinde de dört olmak üzere sekiz pencere vardır. Tüm ev gözönünde bulundurulduÄŸunda pencere sayısının çok yüksek olduÄŸu görülür. Pencere perdeleri beyaz, dantelli ya da delik iÅŸlidir. Evlerde ısınma ocaklarla saÄŸlanır. Ocaktan alınan közler mangala konarak ta şınır. Katlar arasında zaman zaman tecrit malzemesi kullanılmış olsa da ahÅŸap evlerde ısının muhafazası güçtür. Bu nedenle prensip mekanın deÄŸil insanın ısıtılmasıdır. Soba ise son dönemlerde kullanılmıştır. Aydınlatma aracı gazyağı lambasıdır. Son zamanlarda “lüks lamba” diye tanımlanan, daha büyük boyutlu ve daha fazla ışık veren lambalar kullanılmıştır. Yemek mutfaktaki büyük ocaklarda piÅŸirilir ve odalarda yer sofrasında ya da yer bezinde yenirdi. Mutfak odalarının yakınında her çeÅŸit gıda maddesinin depolanmasına uygun ambarlar bulunmaktadır. Safranbolu evlerinde abdestlik ve hela için ayrılan b ö lme iç mekanlardan uzak tutulmuÅŸ ve havalandırmanın saÄŸlanabilmesi için kör cephede küçük pencereler bırakılmıştır. Pis sular “algun” denen pis su yolu düzenine ya da hela çukuruna akıtılır, bulaşık suları ise bahçeye yada ayrıca yapıılan ” ç irkef çukuru”na dökülür, pis su ile kariÅŸtırılmazdı. Evlerin saçak köşelerine uÄŸur getirmesi için geyik boynuzu asılması geleneÄŸi yaygındır. Öte yandan gene evlerin saçaÄŸa yakın köşelerinde sokaktan görülecek yüzeylerinde yada sofa çıkmalarının alınlıklarında arap harfleri ile yazılmış bazı dualar ve bazen evin yapılış tarihi yazılıdır. Genellikle barok tür çerçeve içinde ibrik, sürahi, vazo, kandil, armut ve benzeri biçimler ÅŸeklinde “MaÅŸallah”, “masalla u kane”, “ya haf i z” yazıtları vardır. TuÄŸra biçiminde “Bismillah- ü r rahman- ü r rahim”, bazı evlerde bu yazı ve bezeme yerini dikine duran mavi renkli bir elips içinde hilal durumunda beyaz bir ay, bazen de beyaz badana üzerinde yaln i z mavi bir hilal bulunur. Bu özlü sözlerde evin korunmasını Allah’a bırakan bir tevekkül anlayışı vurgulanmaktadır. Evlerin sokak cephelerinde ev iç lerinde, bahçelerde, sokaklarda çeÅŸmeler vardır. Åžehirde su kültürü , dönemine göre oldukça ileridir. 5 km mesafeden ve tarihi incekaya Su Kemeri’nin üzerinden ÅŸehre su getirilmiÅŸtir. Bir kısım büyük konaklarda havuzlu odalar bulunmaktadır. Havuzlar büyük hacimli ve insan boyu derinliktedir. Ä°smail Asmaz’a ait konakta havuz zemin kat ın bir üstüne inÅŸa edilmiÅŸtir. Havuzlar bazı konaklarda selamlık köşkü denilen bahçe içindeki bağımsız binalarda yer almaktadır, (örn. Hac i hüeyinler Evi).

Bilgiler Safranbolu Hizmet Birliği Başkanlığınca Hazırlanmıştır.